Dağlık Karabağ Cumhuriyeti

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti
Արցախի Հանրապետություն (Ermenice)
Artsahi Hanrapetutyun
Artsah Cumhuriyeti
Millî marşԱզատ ու Անկախ Արցախ (Ermenice)
Azat u Ankah Artsah  (transliterasyon)
Özgür ve bağımsız Artsah

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti haritadaki konumu
Başkent Hankendi
En büyük Hankendi (50.400)
Resmî diller Ermenice[a]
Hükûmet Tanınmayan
Başkanlık sistemi
Arayik Harutyunyan
Aşot Ğulyan
Tarihçe  
10 Aralık 1991
• İlan
6 Ocak 1992
• Tanınma
Yok
• İsim Değişikliği
Şubat 2017
Yüzölçümü
• Toplam
11.458,38 km2 (4.424,11 sq mi)[b]
Nüfus
• 2010 sayımı
141.400[1]
GSYİH (SAGP) 2010 tahminî
• Toplam
$1,6 milyar
• Kişi başına
$2.581 (2011)
Para birimi Ermeni dramı (kullanılan)
Karabağ dramı (sembolik) (AMD)
Zaman dilimi UTC+4 (DAZD)
• Yaz (YSU)
UTC+5 (CEST)
Telefon kodu +374 47 (cep telefonları için +374 97)
İnternet alan adı .nkr.am[c]
  1. ^ Anayasaya göre "Diğer dillerin halk arasında konuşulması hakkında herhangi bir sınırlama yoktur" denilmektedir.
  2. ^ DKC'nin fiili yönetim alanı.
  3. .^ .am, Ermenistan'ın internet ülke alan kodudur.

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti (ErmeniceԼեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն, Lerrnayin Gharabaghi Hanrapetut’yun) veya resmî ismiyle Artsah Cumhuriyeti (Ermenice: Արցախի Հանրապետություն, Arts’akhi Hanrapetut’yun),[3][4][5] hukuken Azerbaycan'a ait Dağlık Karabağ ve çevresindeki yedi Azerbaycan ilini kapsayan topraklar üzerinde, işgal sonrası kurulmuş fiilen bağımsız, Güney Kafkasya'da bir ülke.

Şubat 2017'de gerçekleştirilen referandum ile Dağlık Karabağ Cumhuriyeti olan ülke ismi Artsah Cumhuriyeti olarak değiştirilmiştir. Çoğunlukla Ermenilerin yaşadığı bölgede, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra yükselen etnik gerilim, Ermenistan'ın desteklediği Ermeni militanlarla Azerbaycan arasında çatışmaların çıkmasına neden oldu. Ermeni güçlerinin bölgeye girişiyle birlikte Azerbaycanlılara yönelik başlattıkları katliamlar halkı göçe zorladı ve Karabağ bölgesi tamamen işgal edildi. 10 Aralık 1991'de Azerbaycanlıların boykot ettiği ve yalnız Ermenilerin katıldığı referandum sonucuna göre bağımsızlık kararı alındı ve 6 Ocak 1992'de de bağımsızlık resmen ilan edildi. Ermenistan dahil hiçbir ülke veya uluslararası kuruluş, devletin bağımsızlığını tanımadı.[6]

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Ermeni ve Batılı uzmanlara göre Urartu dönemine dayanan yazıtlarda bölgeden "Ardah", "Urdehe" ve "Atahuni" gibi çeşitli isimlerle bahsediyor.[7][8][9] Ayrıca klasik tarihçi Strabon bölgeden "Orchistene" adıyla bahsetmiştir.[10]

David M. Lang tarafından ortaya atılan başka bir hipoteze göre "Artsah" ismi Artaksiad Hanedanı'nın kurucusu ve Ermenistan Krallığı'nın kralı I. Artaksias'tan (MÖ 190–159) gelmiştir.[11]

Halk etimolojisine göre isim "Ar" (Aran) ve "tsah" (odun, bahçe) (Aran Sisakean bahçeleri, Kuzeydoğu Ermenistan'ın ilk nahararı) kombinasyonundan türemiştir.[12]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Karabağ Sorunu[değiştir | kaynağı değiştir]

Arka plan[değiştir | kaynağı değiştir]

Şuşa katliamı sonrasında Şuşa kenti. Ermeni mahalleleri ve Kutsal Kurtarıcı Ermeni Katedrali, 1920'de Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri tarafından tahrip edilmiş ve yıkılmıştır. 500'den fazla Ermeni sivilin öldürüldüğü tahmin edilmektedir.[13][14]

Dağlık Karabağ ile ilgili günümüzdeki sorunların kökleri, Josef Stalin ve Kafkasya Bürosu tarafından verilmiş kararlara dayanır. 1917 Rus Devrimi'nden sonra Karabağ, Transkafkasya Demokratik Federasyon Cumhuriyeti'nin bir parçası olmuş, ancak bu Cumhuriyet kısa bir süre sonra ayrı Ermeni, Azerbaycan ve Gürcistan devletlerine dönüştürülmüştür. Takip eden iki yıl boyunca (1918–1920), Ermenistan ve Azerbaycan arasında Karabağ da dahil olmak üzere birçok bölgede bir dizi kısa savaş yaşanmıştır.

1918 Temmuz'unda, Dağlık Karabağ Birinci Ermeni Meclisi bölge yönetimini ilan etti ve bir ulusal konsey ve hükûmet oluşturdu.[15] Daha sonra Osmanlı askerleri Karabağ'ı ele geçirdi.

I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı İmparatorluğu’nun yenilgisinden sonra İngiliz kontrolüne geçmiş bölgeye geçici olarak Khosrov bey Sultanov'u (Azerbaycan hükûmeti desteğiyle) genel vali olarak atadı.[16]

Şubat 1920’de, Karabağ Ulusal Konseyi, Azerbaycan’ın yargı yetkisini kabul etmesine rağmen, Karabağ’daki Ermeniler gerilla savaşına devam ederek anlaşmayı kabul etmediler.[15] Anlaşma daha sonra Ermenistan'la birlik ilan eden Dokuzuncu Karabağ Meclisi tarafından iptal edildi.[15][17]

Azerbaycan ordusu Karabağ'da savaşırken, Azerbaycan Bolşevikler tarafından işgal edildi. 1921'de Ermenistan ve Gürcistan, halkın desteğini almak için, Karabağ'ı Nahçıvan ve Zangezur ile birlikte Ermenistan'a tahsis edeceklerine söz veren Bolşevikler tarafından ele geçirildi. Bununla birlikte, Sovyetler Birliği'nin, Türkiye'de de komünizmin gelişeceğini uman geniş kapsamlı planları vardı.[kaynak belirtilmeli] Bu yüzden Sovyetler Birliği, 3 bölgede de Ermeni çoğunluk olmasına rağmen, Zangezur’un Ermenistan’ın kontrolü altına gireceği, Karabağ ve Nahçıvan’ın da Azerbaycan’ın kontrolü altında olacağı bir bölünmeye karar verdi.[18]

Sonuç olarak, 7 Temmuz 1923'te Azerbaycan SSC'sinde kurulmuş Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'ndaki Sovyetler Birliği'nin sıkı kontrolü sayesinde, bölge üzerindeki çatışma on yıllar boyunca durmuştur.

Savaş[değiştir | kaynağı değiştir]

1988 yılının başında Ermeniler ve Azeri Türkleri arasında bir dizi saldırı ve misilleme başlamıştır. Perestroyka ortamında Karabağ'daki Ermenilerin Azerbaycan rejimine karşı protestolar başlamıştır. Fakat bu muhalif hareket hızla siyasi örgütlenmeye dönüşmüş, demokrasi ve ulusal egemenliğini kazanmayı amaçlayan anti-komünist geniş bir ittifak olan Karabağ Komitesini oluşturulmuştur. 20 Şubat 1988'de Dağlık Karabağ Özerk Oblastı Ulusal Konseyinin Ermeni temsilcileri bölgenin Ermenistan ile birleşmesi için oy kullanmışlardır. Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti resmî olarak buna yanıt vermemiştir. Fakat ulusal konseyin hareketi Sumgayıt'ta 26[kaynak belirtilmeli] ile 100'den fazla[19] Ermeninin yaşamını yitirdiği pogroma yol açtı. Ermenistan'ın Spitak şehrinde ise Azerilere saldırıldı. Pogromlar başlayınca çok sayıda Ermeni ve Azeri göç etmek zorunda kalmıştır.[19]

7 Aralık 1988'de Spitak civarında meydana gelen ve Ermenistan'ın kuzey kesimini tahrip eden depremin ardından gelen karışık ortamda Sovyet yetkilileri Karabağ Komitesinin önderlerini tutuklayarak karşı hareketin büyümesini engellemeye çalışmıştır.[19]

Ancak Ermeni milliyetçilerinin desteği olmadan Ermenistan'ı yönetmek için Ermenistan Komünist Partisi'nin giriştiği uygulamalar siyasi krizi derinleştirmiştir. Mart 1989'da seçmenlerin çoğu, Sovyetler Birliği'nin Yüksek Halk Temsilciler Meclisi genel seçimini boykot etmiştir. Karabağ Komitesi üyelerinin serbest bırakılması için gösteriler düzenlenmiş ve Mayıs ayında yapılan Ermenistan Yüksek Sovyeti seçiminde Ermeni seçmenler Karabağ davasını destekleyen temsilcileri seçmişlerdir. Seçimden sonra Karabağ Komitesi üyeleri tahliye edilmişlerdir.[19]

Mihail Gorbaçov Karabağ Sorunu'nu çözmek için Özel Yönetim Komitesi'ni kurmuş ve Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın özerklik haklarının artırılmasını önermiştir.[19]

Haziran 1989'da Levon Ter-Petrosyan önderliğinde çok sayıda gayriresmî milliyetçi örgütler birleştirilerek Bütün Ermeni Hareketi (Հայոց Համազգային Շարժում Hayots Hamazgain Sharzhum) kurulmuş ve Ermenistan hükûmeti de resmen onaylamıştır. Hem Bütün Ermeni Hareketi hem de Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nde kurulan Azebaycan Halk Cephesi, Özel Yönetim Komitesi'nin kaldırılmasını istemiştir. Ermeniler bölgenin Ermenistan'ın bir parçası olması gerektiğini, Azeriler ise Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın özerkliğinin kaldırılmasını savunmuştur.[19]

Ağustos 1989'da Karabağ'daki Ermeniler kendi Ulusal Konseyi'ni seçmiş ve Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nden ayrılması ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'yle birleştiğini açıklamıştır.[19]

Eylül 1989'da Azerbaycan, o zamana kadar Ermenistan'ın diğer Sovyet cumhuriyetlerinden yaptığı ithalatın %90'ını karşılamakta olan hayati yakıt ve besleme hatlarına karşı ekonomik abluka uygulamaya başlamıştır.[19]

Kasım 1989'da SSCB Yüksek Sovyeti Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nin özerkliğini kaldırılıp doğrudan Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlanmasına dair karar almıştır. Fakat Sovyetlerin politikası ters etki yaratmış ve Aralık 1989'da Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti ile Karabağ Ulusal Konseyi'nin ortak oturumu, Moskova'nın kararını geçersiz sayarak Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın Ermenistan ile birleştiğini açıklamıştır.[19]

Şubat 2017'de gerçekleştirilen 2017 Dağlık Karabağ Cumhuriyeti anayasa değişikliği referandumu ile seçmenin %90'ının onayı ile ülke ismi değiştirilmiş ve yarı başkanlık yönetim sisteminden tam başkanlık yönetim sistemine geçilmiştir.[20]

İdari birimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin illeri: 1. Şaumyan; 2. Mardakert; 3. Askeran; 4. Martuni; 5. Hadrut; 6. Şuşi; 7. Kaşatag.
Haritada Stepanakert gösterilmemektedir.

Ülke, eski Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın büyük çoğunluğunun yanı sıra Laçın[21] ve Kelbecer gibi bölgeleri de kapsamaktadır.[22]

Günümüzde başkent Hankendi ile Askeran, Hadrut, Mardakert, Martuni, Şaumyan, Şuşa ve Kaşatag mazrlarına ayrılmaktadır. En büyük şehri Hankendi (Stepanakert) ve diğer büyük kentleri ise Şuşa (Şuşi) ve Laçın (Berdzor)'dır.

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti[23] Azerbaycan SSCB döneminde
# Marz Şehir / Kasaba Rayon Şehir / Kasaba Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın
3 Askeran Askeran Hocalı, Ağdam'ın bir bölümü içinde
5 Hadrut Hadrut Güney Hocavend, doğu Cebrail, Fuzûlî kısmen içinde
2 Mardakert Akdere Doğu Kelbecer, batı Tartar, Ağdam'ın bir bölümü kısmen içinde
4 Martuni Hocavend Kuzey Hocavend, Ağdam'ın bir bölümü kısmen içinde
7 Kaşatag Laçın Laçın, Kubadlı, Zengilan, batı Cebrail Laçın dışında
1 Şaumyan Kelbecer Güney Goranboy,[24] batı Kelbecer Naftalan dışında
6 Şuşa Şuşa Şuşa Şuşa içinde
8 Hankendi - Hocalı Hankendi içinde

Siyaset[değiştir | kaynağı değiştir]

Şu madde dizisinin bir parçasıdır:
Dağlık Karabağ Cumhuriyeti
devlet yapısı

Ayrıca bakınız:

Bakanlıklar ve bakanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin 12 tane bakanlığı vardır.[25]

  1. Sağlık Bakanlığı: Armen Haçatryan
  2. Adalet Bakanlığı: Narine Narimanyan
  3. Dışişleri Bakanlığı: Georgi Petrosyan
  4. Tarım Bakanlığı: Armo Tsatryan
  5. Devlet Kurmaybaşkanlığı ?: Başkan: Suren Grigoryan, Başkan Yardımıcısı: Levon Grigoryan
  6. Eğitim ve Bilim Bakanlığı: Vladik Haçatryan
  7. Kültür ve Gençlik İşleri Bakanlığı: L. Hakobyan
  8. Savunma Bakanlığı: Movses Hakobyan
  9. Sosyal Refah Bakanlığı: Narine Azatyan
  10. Ekonomik Kalkınma Bakanlığı: Benik Babayan
  11. Kent Planlama Bakanlığı: Anahit Vardanyan
  12. Maliye Bakanlığı: Spartak Tevosyan

Ek organları[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Ulusal Güvenlik Servisi
  2. Devlet Tapu ve Kadastro Komitesi
  3. Arşiv İşleri Kurulu
  4. Devlet Vergi Servisi
  5. Göç, Mülteciler ve İskân Dairesi
  6. Çevre ve Doğa Kaynakları Dairesi
  7. Dağlık Karabağ Cumhuriyeti Polisi
  8. Devlet Su Sanayi Komitesi
  9. Devlet Spor Komitesi
  10. Kurtarma Servisi

Dış ilişkileri ve Tanınma Süreci[değiştir | kaynağı değiştir]

Watertown, Massachusetts'teki Artsah Sokağı

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Hankendi bölgesinde bulunmakla beraber Dışişleri Bakanlığı görevini Kevork Petrosyan yürütmektedir. Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin farklı ülkelerde 5 dış temsilciliği bulunmaktadır. Bu temsilcilikler çeşitli konularda bilgi sunup barış sürecinin yürütülmesine yardımcı olma görevlerini yapmaktadır.[26] Ülkede bulunan daimi temsilcilikler şu şekildedir:

Tanınmayan bazı ülkeler tarafından tanınsa da hiçbir BM üyesi Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını tanımamaktadır. Ayrıca Amerika Birleşik Devletleri'nin çeşitli alt idare birimleri Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin bağımsızlığının tanınması için hükûmete çağrı yapmıştır:

  • Mayıs 2012'de Amerika Birleşik Devletleri'nde Rhode Island Temsilciler Meclisi Başkan Barack Obama ve ABD Kongresi'ni Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni tanımaya çağıran bir kararı kabul etti. Eyalet Temsilciler Meclisi tarafından kabul edilen karar,Dağlık Karabağ'ın "özgür ve bağımsız bir ulus olarak gelişme çabalarını" teşvik etmektedir.[27]
  • Ağustos 2012'de Massachusetts Temsilciler Meclisi, Başkan Barack Obama ve ABD Kongresi'ni Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni tanımaya çağıran kararı kabul etti.[28]
  • 24 Ekim 2012 tarihinde, Avustralya'daki Yeni Güney Galler Yasama Konseyi, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni ve Ermeni halkının kendi kaderini tayin hakkını tanıyan bir kararı kabul etti. Önerge, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin bağımsızlığının 20. yıldönümünü kabul ederek halkın kendi kaderini tayin hakkını desteklemiş ve Avustralya hükûmetini Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını resmen tanımaya ve ilişkileri güçlendirmeye çağırmıştır.[29]
  • Nisan 2013'te, Amerika Birleşik Devletleri Maine Temsilciler Meclisi, Dağlık Karabağ'ın bağımsızlığını kabul eden ve Başkan Barack Obama'yı da Dağlık Karabağ'ın bağımsızlığını kabul etmeye çağıran bir kararı onayladı.[30]
  • Nisan 2013'te Kaliforniya'daki Fresno İlçesi Dağlık Karabağ'ın bağımsızlığını tanıdı.[31][32]
  • Mayıs 2013'te, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Louisiana Eyalet Senatosu, Dağlık Karabağ'ın bağımsızlığını kabul eden bir kararı onayladı ve Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin özgür ve bağımsız bir ulus olarak gelişme çabalarına destek verdi.[33]
  • Kasım 2013'te, Highland, Kaliforniya, Dağlık Karabağ'ın bağımsızlığını tanıdı ve Laçın ile kardeş şehir oldu.[34][35]
  • Ocak 2014'te Los Angeles, Dağlık Karabağ'ın bağımsızlığını tanıdı.[36]
  • Mayıs 2014'te, Kaliforniya Eyalet Meclisi, 70-1 oyla Dağlık Karabağ'ın bağımsızlığını tanıyan bir önergeyi kabul etti. Önerge ayrıca Başkan Barack Obama ve ABD Kongresinin Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni tanımasını da istiyor.[37]
  • Mayıs 2014'te, Louisiana Eyalet Senatosu, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını destekleyen ve ABD Başkanı ve Kongresini "Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin kendi kararını ve demokratik bağımsızlığını desteklemeye" çağıran bir kararı kabul etti.[38]
  • 27 Ağustos 2014'te, California Eyalet Senatosu, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni egemen bir devlet olarak tanıyan Meclis Ortak Kararı 32'yi oybirliğiyle (23-0) kabul etti. Karar, Dağlık Karabağ'ın özgür ve bağımsız bir ulus olarak gelişme çabalarını teşvik ediyor ve resmî olarak Amerika Birleşik Devletleri Başkanı ve Kongresini Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin kendi kaderini tayinini ve demokratik bağımsızlığını desteklemeye çağırıyor.[39][40]
  • 3 Mart 2016'da Georgia, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ın bağımsızlığını tanıyan altıncı ABD eyaleti oldu.[41]
  • 30 Mart 2016'da Hawaii, Dağlık Karabağ'ı tanıyan yedinci ABD eyaleti oldu. Hawaii Temsilciler Meclisi, Azerbaycanlı diplomatlar ve Washington D.C.'nin baskısına rağmen H.R. 167'yi yürürlüğe koydu.[42]
  • 30 Mart 2016'da ABD'nin Azerbaycan Büyükelçiliği, ABD dış devlet politikasının federal hükûmet düzeyinde belirlendiğine ve Amerika Birleşik Devletleri'nin Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni tanımadığına dair bir deklarasyon yayınladı.[43] Bu açıklama, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in ikili görüşmeler için Washington D.C.'ye gelmesinden kısa bir süre sonra yapıldı.
  • 5 Mayıs 2016'da Ermenistan Hükûmeti, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin bağımsızlığının tanınmasına ilişkin tasarıyı onayladı. Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin bağımsızlığının tanınmasının "Ermenistan ve Dağlık Karabağ arasındaki tartışmaların bir sonucu ve dış faktörler de dahil olmak üzere ilerideki gelişmelerin de dikkate alındığı" açıklandı.[44]
  • 28 Eylül 2017'de Michigan Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni tanıyan sekizinci ABD eyaleti oldu.[45]

Askeriye[değiştir | kaynağı değiştir]

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti Savunma Ordusu, 15.000-20.000[46] civarında subay ve erlerden oluşturulmaktadır. Personelleri, çoğunlukla Karabağ ve Azerbaycan'ın muhtelif yerlerinden gelen Ermeniler ile oluşturulmaktadır. Yüksek oranla Sovyet Ordusu'nun bıraktığı silahlardan Kalaşnikof tüfeği, tank, ağır top ile iyi donatılmaktadır. Kayda değer miktarda Ermenistan'ın silah ve malzeme desteğini almaktadır.[47]

Demografi[değiştir | kaynağı değiştir]

2001 yılında Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin raporlarına göre ülke nüfusunun 95% Ermeni, diğer büyük etnik gruplar ise Süryaniler, Rumlar, ve Kürtlerdir.[48] Mart 2007 tarihinde yerel hükûmet nüfusun 138.000 olduğunu belirtti. Ülke de yıllık doğum oranının 2200-2300 aralarında olduğu, 1999 senesine göre yaklaşık 1500 kişilik bir artış olduğu söylendi.

2000'e kadar, ülke sınırları içinde net göç olumsuz yönde oldu.[49] 2007'nin ilk yarısında, 1,010 doğum ve 659 ölüm olduğu, 27 kişinin göç ettiği bildirildi.[50]

Yaş gruplarına göre: 15.700 (0-6), 25.200 (7-17) 75.800 (18-59) ve 21.000 (60+)

Şehir ve İllere (Tekil: Marz, Çoğul: Marzer) göre:

İl (Marz/Marzer) Yönetim merkezi Nüfus (2005)[23] Nüfus (2006)[51] Yüzölçümü (km²)[23] Yoğunluğu (kişi/km²)[23]
Hankendi 49.986 50.400 25.66 1.948.01
Askeran Askeran 16.979 17.000 1.221.92 13.90
Hadrut Hardut 12.005 12.400 1.876.80 6.40
Martakert Martakert 18.963 18.900 1.795.10 10.56
Martuni Martuni 23.157 23.100 952.20 24.35
Şaumyan Şaumyan 2.560 2.800 1.829.80 1.40
Şuşa Şuşa 7.324 4.500 381.30 11.34
Kaşatag Laçın 9.763 8.600 3.376.60 2.89

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti nüfusu [1]:

Yıl Nüfus (000s) Kentsel Kırsal Doğum oranı Ölüm oranı NGR Net Göç
2000 134.4 68.4 66.0 16.6 8.8 7.7 16.1
2001 135.7 68.7 67.0 17.0 7.9 9.1 11.5
2002 136.6 69.3 67.3 16.0 9.1 6.9 4.9
2003 137.0 69.1 67.9 15.0 9.0 6.0 1.3
2004 137.2 69.8 67.4 15.3 9.5 5.8 -2.6
2005 137.7 70.5 67.2 14.6 9.2 5.4 1.7
2006 137.7 70.8 66.9 15.3 9.0 6.3 -3.2

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Dağlık Karabağ'ın ulaşım sistemi savaş sürecinde ağır hasarlara görmüş olsa da Kuzey-Güney Karabağ karayolu, ulaşım sisteminin geliştirilmesini büyük ölçüde kolaylaştırmıştır.[52]

169-kilometre (105 mi) uzunluğundaki Hadrut-Hankendi-Askeran-Martakert karayolu, yerel halka göre, Dağlık Karabağ'ın cankurtaran halatıdır ve Hayastan Bütün Ermeniler Vakfı tarafından bağışlanan 25 milyon dolar yolun yapımı için tahsis edilmiştir. [52][53]

Başkentin yaklaşık 8 kilometre (5 mile) doğusunda yer alan Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin tek sivil havaalanı olan Hocalı Havalimanı, 1990'da savaşın başlamasından bu yana kapatıldı. 2011 başından itibaren havalimanını yeniden açılması planlandı ve ismi belirtilmeyen "hayır kurumlarından" havalimanın yeniden inşası için yaklaşık 1 milyar dram (2.8 milyon $) toplandı. 2009 yılının sonlarında yeni bir havaalanı terminali inşa edilmeye ve pist onarılmaya başlandı. Havalimanının kesin olmayan durumu, IATA sözleşmeleriyle beraber diğer ülkelerle doğrudan hava iletişimini neredeyse imkansız hâle getirmektedir.[54] Başlangıçta ilk ticari uçuşların 9 Mayıs 2011'de başlatılması planlansa da Dağlık Karabağ yetkilileri 2011 boyunca açılış tarihini sürekli ertelediler.[55] Mayıs 2012'de, Dağlık Karabağ Sivil Havacılık İdaresi Başkanı Tigran Gabrielyan, havalimanının 2012'nin ortasında faaliyete geçeceğini duyursa da[56] Azerbaycan, havalimanını kullanan uçakları düşürmekle tehdit ettiği için, güvenlik nedeniyle, havaalanı hâlâ kapalı durumdadır.

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Dağlık Karabağ'ın eğitim sistemi siyasi sorunlar ve gerçekleşen çatışmalar yüzünden kötü durumdadır. Fakat Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ne Ermenistan ve Ermeni diasporasından gelen ciddi yardımlar ile çoğu okul yeniden inşa edildi. Cumhuriyet'te 200 yakın bölgede yaklaşık 250'ye yakın okul vardır. Öğrenci nüfusu tahminlere göre yaklaşık 20.000 kişidir, yarısından fazlası başkent Stepanakert şehrindedir.

Karabağ Devlet Üniversitesi, Ermenistan ve Dağlık Karabağ hükûmetinin ortak çabaları ile merkezi kampüsü Stepanakert kentinde olmak üzere açılış töreni 10 Mayıs 1992 tarihinde gerçekleşti ve hizmete girdi.

Erivan Üniversitesi ayrıca Hankendi'nde bir kampüs açmıştır.

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

"Biz Dağlarımızız" anıtı, tanınmayan cumhuriyetin en bilinen sembollerinden biridir.

Sarkis Bağdasaryan'ın eserlerinden "Biz Dağlarımızız" (Մենք ենք մեր սարերը Menk yenk mer sareri) Hankendi'nde bulunmaktadır.[57] Bu anıt Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin semboli olarak geniş ölçüde kabul edilmektedir. Süngertaşı kayasından yapılan yaşlı erkek ve kadın, Karabağ'ın dağ halkını temsil etmektedir. Doğu Ermenicesi'nde "Nine ve Dede" (Տատիկ և Պապիկ Tatik yev Papik) olarak da bilinen heykel, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti armasında belirgin bir şekilde kullanılmaktadır.

Yayıncılık[değiştir | kaynağı değiştir]

Azat Artsah, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin resmî gazetesidir.

Şuşa şehrinde Karabağ hanlarının sarayı
Gandzasar Katedrali
Ğazançetots Katedrali
Dadivank Manastırı
Amaras Manastırı
Azeri kafesi

Spor[değiştir | kaynağı değiştir]

Spor alanında faaliyetler Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nde Dağlık Karabağ Kültür ve Gençlik Bakanlığı tarafından gerçekleştirilmektedir.

Futbol, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nde en popüler spordur. Hankendi'nde inşa edilmiş bir futbol stadyumu vardır. 1990'larda başlayarak, bazı Karabağ takımları Ermenistan Cumhuriyeti'ndeki Ermeni Ligi'ne katılmaya başladı. Ayrıca basketbol ve voleybol olmak üzere diğer sporlar ile de ilgilenilmektedir. Martakert'te yelkencilik alanında etkinlikler yapılır.

Dağlık Karabağlı sporcular, Erivan'da düzenlenen Panermeni Oyunları'na katılmaktadır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Official Statistics of the NKR. Official site of the President of the NKR". President.nkr.am. 1 Haziran 2010. 7 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2012. 
  2. ^ "Population of NKR as of 01.01.2013". NKR. 1 Haziran 2013. 18 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2014. 
  3. ^ Kolarz, Stefania (2019). "Representation of an Unrecognised State under International Law - Example of the Republic of Artsakh". Polish Review of International and European Law. 8. s. 45. 
  4. ^ Lindeboom, J. (2018). "The Quality of Nationalities of Countries That Don't Exist: Measuring the Value of Unrecognized Nationalities". Geography (İngilizce). 
  5. ^ "Constitution of the Republic of Artsakh". Ministry of Foreign Affairs - Republic of Artsakh. 30 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Ekim 2020. The names 'Republic of Artsakh' and 'Republic of Nagorno-Karabakh' are identical. 
  6. ^ King, Charles (2008). The ghost of freedom (İngilizce). Oxford University Press. s. 6. ISBN 0-19-517775-4. 3 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Nisan 2009. Those of the unrecognized regimes - Nagorno-Karabakh, Abkhazia, and South Ossetia - were viewed by outsiders as desperate attempts to rationalize the whims of separatists 
  7. ^ Chorbajian, Levon; Donabedian Patrick; Mutafian, Claude. The Caucasian Knot: The History and Geo-Politics of Nagorno-Karabagh. NJ: Zed Books, 1994, p. 52
  8. ^ (Ermenice) Ulubabyan, Bagrat. «Արցախ» (Arts'akh). Armenian Soviet Encyclopedia. vol. ii. Erivan: Armenian Academy of Sciences, 1976, ss. 150–151.
  9. ^ Christopher Walker. The Armenian presence in Mountainous Karabakh, in John F. R. Wright et al.: Transcaucasian Boundaries (SOAS/GRC Geopolitics). 1995, s. 91
  10. ^ Strabo. Geography, 11.14 12 Aralık 2012 tarihinde Archive.is sitesinde arşivlendi.
  11. ^ Lang, David M.The Armenians: a People in Exile. Londra: Unwin Hyman, 1988, s. ISBN 978-0-04-956010-9.
  12. ^ Mkrtchyan, Shahen. Treasures of Artsakh. Erivan: Tigran Mets Publishing, 2000, s. 10.
  13. ^ Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia, Vol. III: From London to Sèvres, February–August 1920
  14. ^ Thomas de Waal. Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War. ISBN 0-8147-1944-9
  15. ^ a b c "The Nagorno-Karabagh Crisis: A Blueprint for Resolution" (PDF). 30 Mart 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mart 2019. , New England Center for International Law & Policy Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "nesl.edu" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme)
  16. ^ "İngiliz Komutanlığı albay DI Shuttleworth tarafından dairesel". 7 Mayıs 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mart 2019. 
  17. ^ Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia, and South Ossetia: A Legal Appraisal by Tim Potier. 90-411-1477-7
  18. ^ Service, Robert. Stalin: A Biography. Cambridge: Harvard University Press, 2006 p. 204 0-674-02258-0
  19. ^ a b c d e f g h i Armenia, Azerbaijan, and Georia Country Studies, Area Handbook Series, Federal Reserch Division Library of Congress, 1994, ISBN 0-8444-0848-4, pp. 19-21.
  20. ^ "Dağlık Karabağ'da referandum". 17 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ağustos 2017. 
  21. ^ The Lachin Corridor would become a part of the Republic of Nagorno-Karabakh., Tim Potier, Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia and South Ossetia, Martinus Nijhoff Publishers, 2001, ISBN 90-411-1477-7, 9789041114778, p. 194.
  22. ^ Karabakh forces controlled almost all of what had been the Nagorno-Karabakh... Autonomous Oblast ...Of paticular importance any future political settlement was Stepanakert's control of two districts outside Karabakh, Lachin and Kelebajar, which had seperated the former autonomous oblast from Armenia and had been populated mostly by Azeris and Kurds before the war., Gary K. Bertsch, Cassady Craft, Scott A. Jones, Crossroads and conflict: security and foreign policy in the Caucasus and Central Asia, Routledge, 2000, ISBN 0-415-92274-7, 9780415922746, p. 170.
  23. ^ a b c d "2005 nüfus sayımı sonuçları" (PDF). 6 Mart 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2009. 
  24. ^ Azerbaycan'ın kontrol altındadır.
  25. ^ "Ministries of the Nagorno Karabakh Republic" (İngilizce). Dağlık Karabağ Cumhuriyeti Hükûmeti. 8 Şubat 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  26. ^ "NKR Representations in other countries" (İngilizce). Dağlık Karabağ Cumhuriyeti. 15 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  27. ^ "Rhode Island Legislature Calls For Nagorno-Karabakh Recognition". Rferl.org. 18 Mayıs 2012. 21 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2016. 
  28. ^ "Massachusetts State Legislature Calls For Recognition of Nagorno-Karabakh". Rferl.org. 7 Ağustos 2012. 21 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2016. 
  29. ^ "Australia's New South Wales Recognizes Karabakh Independence". Asbarez. 25 October 2012. 8 January 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2020. 
  30. ^ "JOINT RESOLUTION MEMORIALIZING THE PRESIDENT OF THE UNITED STATES AND THE UNITED STATES CONGRESS TO SUPPORT THE INDEPENDENCE OF THE NAGORNOKARABAKH REPUBLIC". Mainelegislature.org. 30 Eylül 2013 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2016. 
  31. ^ "Azerbaijan Protests California Town's Recognition of Nagorno-Karabakh". RIA Novosti. 6 Aralık 2013. 11 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Şubat 2014. 
  32. ^ "98th Anniversary of the Armenian Genocide and Independence of Nagomo Karabakh Republic" (PDF). 2.co.fresno.ca.us. 27 Aralık 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2016. 
  33. ^ "OFFICIAL JOURNAL OF THE SENATE OF THE STATE OF LOUISIANA" (PDF). Senate.la.gov. 29 April 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2016. 
  34. ^ "Azerbaijan Protests California Town's Recognition of Nagorno-Karabakh". RIA Novosti. 6 Aralık 2013. 11 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Şubat 2014. 
  35. ^ "The US City of Highland Recognizes Nagorno-Karabakh – Armenian News". Tert.am. 22 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2016. 
  36. ^ "Los Angeles city council recognizes the independence of Nagorno-Karabakh Republic". ARKA News Agency. 29 January 2014. 21 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Şubat 2014. 
  37. ^ Mason, Melanie (5 Mayıs 2014). "Calif. lawmakers to weigh in on dispute between Armenia, Azerbaijan". LA Times. 13 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  38. ^ "ANCA LOUISIANA STATE SENATE RECOGNIZES KARABAKH INDEPENDENCE". 31 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2020. 
  39. ^ "California Senate Recognizes Artsakh's Independence - Armenian Weekly". 2 Eylül 2014. 2 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  40. ^ "California State Senate Recognizes Karabakh's Independence". 1 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2020. 
  41. ^ "Georgia House Recognizes Independence of Nagorno-Karabakh Republic". Asbarez.com. 3 March 2016. 23 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2016. 
  42. ^ "Hawaii Recognizes Nagorno Karabakh Republic's Independence". Asbarez.com. 30 March 2016. 27 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2016. 
  43. ^ "US Embassy: US does not recognize "Nagorno-Karabakh Republic"". News.Az. 31 March 2016. 27 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2016. 
  44. ^ "Armenia government approves bill on recognition of Karabakh independence". News.am. 27 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2016. 
  45. ^ Hairenik (28 Eylül 2017). "Breaking: Michigan Recognizes Artsakh Independence". The Armenian Weekly (İngilizce). 28 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2020. 
  46. ^ Levon Chorbajian, Patrick Donabedian, Claude Mutafian, The Caucasian Knot: The History and Geopolitics of Nagorno-Karabagh, Zed Books, London, 1994, ISBN 1-85649-288-5, ss. 13-18.
  47. ^ Armenia, Azerbaijan, and Georia Country Studies, Area Handbook Series, Federal Reserch Division Library of Congress, 1994, ISBN 0-8444-0848-4, s. 74.
  48. ^ "Ethnic composition of the region as provided by the government". 25 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2009. 
  49. ^ Regnum News Agency. Nagorno Karabakh prime minister: We need to have at least 300,000 population 5 Eylül 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Regnum. 9 Mart 2007. 9 Mart 2007 tarihinde erişildi.
  50. ^ "Евразийская панорама". 14 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2009. 
  51. ^ "The National Statistical Service of Nagorno-Karabakh Republic" (PDF). 11 Eylül 2008 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2009. 
  52. ^ a b "NORTH-SOUTH HIGHWAY: THE BACKBONE OF KARABAKH". Armenia Fund USA. 17 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2020. 
  53. ^ "Karabakh hopes for recognition – from investors". Russia Journal. 7 Ekim 2000. 1 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2020. 
  54. ^ "Nagorno-Karabakh Airport Preparing For First Flights in Decades". Özgür Avrupa Radyosu. 27 January 2011. 21 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Mayıs 2014. 
  55. ^ "Nagorno-Karabakh Flights on Hold Despite Airport Reconstruction". RFE/RL. 16 Mayıs 2011. 18 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2011. 
  56. ^ (Ermenice) "«Հայկական ժամանակ».Ստեփանակերտի օդանավակայանը վերջապես շահագործման կհանձնվի 2 Ocak 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi." (Haykakan Zhamanak: Stepanakert Airport will Finally Become Operational). Yelaket Lratvakan. 30 Mayıs 2012.
  57. ^ Hrair Khatcherian, Artsakh: A Photographic Journey, ISBN 0-9697620-0-7, p. 49.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Wikimedia Atlas'da Nagorno-Karabakh

Resmî web siteleri:

Medya:

Diğer