Uruguay

Vikipedi, özgür ansiklopedi

República Oriental del Uruguay  (İspanyolca)
Uruguay Doğu Cumhuriyeti
{{{arma_açıklaması}}}
Arma
Slogan
Libertad o muerte  (İspanyolca)
"Ya özgürlük ya ölüm"
haritadaki konumu
Başkent
ve en büyük şehir
Montevideo
34°53′G 56°10′B / 34.883°G 56.167°B / -34.883; -56.167
Resmî diller İspanyolca
Etnik gruplar
(2016[1])
Demonim Uruguaylı
Hükûmet Üniter başkanlık cumhuriyeti
Luis Alberto Lacalle Pou
Beatriz Argimón
Yasama organı Kongre
Senato
Temsilciler Meclisi
Bağımsızlık 
• İlan
25 Ağustos 1825
• Tanınma
27 Ağustos 1828
18 Temmuz 1830
Yüzölçümü
• Toplam
176.215 km2 (68.037 sq mi) (90.)
• Su (%)
1,5
Nüfus
• 2019 tahminî
3.554.915[2] (132..)
• 2011 sayımı
3.390.077[3]
• Yoğunluk
19,8/km2 (51,3/sq mi) (99.)
GSYİH (SAGP) 2021 tahminî
• Toplam
$83,17 milyar[4] (99..)
• Kişi başına
$23.474[4] (57..)
GSYİH (nominal) 2021 tahminî
• Toplam
$55,46 milyar[4] (84..)
• Kişi başına
$15.653[4] (49..)
Gini (2017)  39.5[5]
orta
İGE (2019) artış 0.817[6]
çok yüksek · 55.
Para birimi Uruguay pesosu (UYU)
Zaman dilimi UTC-03:00 (UYT)
• Yaz (YSU)
UTC-02:00 (UYST)
Trafik akışı sağ
Telefon kodu +598
ISO 3166 kodu UR
İnternet alan adı .uy

Uruguay, resmî adıyla Uruguay Doğu Cumhuriyeti (İspanyolca: República Oriental del Uruguay), Güney Amerika'nın güneydoğusunda bulunan ülkedir.[7] Batı ve güney batısında Arjantin, kuzeyi ve kuzeydoğusunda Brezilya bulunan ülke yaklaşık 176.000 kilometrekarelik bir alana sahiptir. Coğrafi olarak Surinam'dan sonra Güney Amerika’ın en küçük ülkesidir. Nüfusu 3,51 milyon Uruguay’da, başkent Montevideo yaklaşık 1,8 milyon kişiye ev sahipliği yapmaktadır.

Uruguay, Portekiz ile İspanya ve daha sonra Arjantin ve Brezilya arasında dört yönlü bir mücadelenin ardından 1811 ve 1828 yılları arasında bağımsızlığını kazandı. Ülke günümüzde İGE, GSYİH büyümesi, inovasyon ve altyapı açısından Arjantin ve Şili’den sonra kıtadaki en iyi üçüncü ülkedir. Kürtaj, eşcinsel evliliği, esrar üretimini, satışını ve tüketimini yasallaştırma politikasını kabul eden, dünyada sosyal açıdan en ilerici olan ülkelerden biri olarak kabul edilir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Uruguay, 1516 yılında İspanyol Juan Diaz de Solis tarafından keşfedilmiştir. Ülke halkını o zamanlar Çarrua yerlileri meydana getiriyordu. 1624’ten itibaren İspanyollar ülkeye yerleşmeye başladı. 18. yüzyılda Uruguay İspanya’nın Rio de la Plata genel valiliğine bağlandı. 1811’de Josè Gervasio Artigos liderliğinde bağımsızlık hareketleri başladı.

25 Ağustos 1828’de Uruguay bağımsızlığını elde etti. Bundan sonra ülkede Coloradolar (İspanyolca kırmızı renk) olarak bilinen liberaller ve Blancolar (İspanyolca beyaz) olarak bilinen muhafazakarlar arasında siyasi çekişme başladı. Colorado-Blanco çatışması ülkeyi 1839-1851 yılları arasında iç savaşa sürükledi. 1852’de Coloradolar iktidarı ele geçirdiler. Uruguay 1865-1870 yıllarında Paraguay’a karşı Brezilya ve Arjantin’le ittifak yaparak kanlı bir savaşa girdi. Paraguay’ın yenilmesi ile Uruguay’ın kontrolü Coloradolara kaldı.

Her ne kadar Uruguay’da uzun zamandan beri Komünist Partisi varsa da, bu parti 1960 ve 1970 yılları arasında işçi hareketlerini yönlendirmeye başladı. Ekonomik durgunluk, enflasyon, sel baskınları ve 1967’deki kuraklık ve 1968’deki genel grev hükûmeti devalüasyon, fiyat ve ücret kontrolü yapmaya zorladı. Tuparmarolar (solcu gerillalar) 1970 yıllarında tedhiş hareketlerini artırdılar. Şiddet eylemleri devam ederken başkan Juan Maria Bordaberry, 20 Şubat 1973’te askeri idareyi kabul etti. Temmuz ayında Kongreyi feshederek yerine Devlet Konseyini kurdu. 1974 yılında askerler sıkı baskı tedbirleri kullanarak Tupamaroları tamamen sindirdiler. 1976’da başkan Bordaberry askerler tarafından azledildi. 1980’de askeri rejim normal düzene geçmek için yeni bir anayasa hazırladı. Bu anayasa Kasım 1980’de halk oylamasına sunulduğunda kabul edilmedi. 1981’de General Gregorio Alvarez başkan olarak iktidarı ele aldı. 1981’den sonra çok partili parlamenter sisteme geçiş için hazırlıklar başladı ve 1984’te yapılan seçimlerde. Julio Maria Sanqulmetti başkan seçildi. Yüksek dış borçlar, ekonominin rayına oturtulmasına mani oldu.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzeydeki yüksek araziler hariç, Uruguay toprakları dalgalı, yeşillik ovalar ve alçak tepelerle kaplıdır. Kuzey dağlık olmakla birlikte ülkenin en yüksek noktası olan Cerro Mirador (540 m) güneydedir.

Uruguay akarsular bakımından oldukça zengindir. Fakat çoğu, Negro ve Uruguay nehirleri hariç kısa olup, ulaşım bakımından büyük bir önem taşımaz. Doğuda Mirim Gölü, ülkeyi Brezilya’nın güney kıyı ucundan ayırır.

Uruguay’ın yaklaşık dörtte üçü otlaklarla kaplıdır ve sadece %3’ü ormanlıktır. Ormanlar palmiye, meşe, sedir, manolya, söğüt ve aksalkım gibi ağaçları ihtiva eder. Amerikan devekuşu, geyik, tilki, susamuru ve ayıbalığı ülkenin başlıca vahşi hayvanlarıdır. Belli başlı yeraltı zenginlikleri mermer ve granittir.

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Uruguay’da ılıman bir iklim hüküm sürer.[8] Köppen iklim sınıflandırmasına göre ülkenin tamamına yakınında ılıman dönencealtı iklimi (Cfa) hakimdir. Sıcaklık ortalaması Ocak ve Şubat aylarında 22 °C, Temmuz aylarında 10 °C’dir. Yağmur en fazla Nisan ve Mayıs aylarında yağar. Yıllık yağış miktarı yaklaşık 890 mm civarındadır. Yaz aylarında sık sık fırtınalar olur. Mayıstan ekime kadar sis yaygın olarak görülür. Fakat nadiren bütün gün boyunca devam eder.

İdari yapılanma[değiştir | kaynağı değiştir]

Uruguay, 19 adet ile bölünmüştür.

Departman Başkent Alan (km2) Nüfus (2011)[9] Harita
Artigas Artigas 11928 73,378
Canelones Canelones 4536 520,187
Cerro Largo Melo 13648 84,698
Colonia Colonia del Sacramento 6106 123,203
Durazno Durazno 11643 57,088
Flores Trinidad 5144 25,050
Florida Florida 10417 67,048
Lavalleja Minas 10016 58,815
Maldonado Maldonado 4793 164,300
Montevideo Montevideo 530 1,319,108
Paysandú Paysandú 13922 113,124
Río Negro Fray Bentos 9282 54,765
Rivera Rivera 9370 103,493
Rocha Rocha 10551 68,088
Salto Salto 14163 124,878
San José San José de Mayo 4992 108,309
Soriano Mercedes 9008 82,595
Tacuarembó Tacuarembó 15438 90,053
Treinta y Tres Treinta y Tres 9529 48,134
Toplam 175016 3,286,314

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke topraklarının büyük bölümü otlaklarla kaplı olduğundan hayvancılık gelişmiştir. En çok sığır ve koyun yetiştirilir. Ülke topraklarında yetiştirilen belli başlı bitkiler; mısır, buğday, turunçgil meyveleri, pirinç, yulaf ve keten tohumudur.

Ülkede tarımla ilgili olarak, et paketleme, yün, sanayi, şeker sanayii ve un fabrikaları yer alır. Küçük çapta mühendislik ve elektrik malzemeleri firmaları ve kimya tesisleri vardır. Ayrıca küçük çelik ve alüminyum için hadde fabrikaları bulunur. Uruguay’da bilinen petrol veya maden kömürü yatakları mevcut değildir. Bundan dolayı ısıyla çalışan tesisler ve motorlu araçlar tamamen yakıt ithalatına bağlıdır.

Karayollarının uzunluğu 52.000 km olup, bunun 11.960 km’si asfalttır. Demiryolu ağı yaklaşık 3000 km’dir. Montevideo’da yer alan büyük bir milletlerarası havaalanı vardır.

İhraç mallarının başlıcaları et ve et ürünleri, yün, tekstil ürünleridir. Hammaddeler ve makinalar imalat sanayi için ithal edilen belli başlı mallardır. Hidroelektrik zenginlikleri artmasına rağmen, ülke petrol ithalatına bağımlı olmaya devam etmektedir. Ticaret yaptığı ülkelerin başlıcaları Brezilya, ABD, Arjantin, Irak ve Birleşik Almanya’dır.

Demografi[değiştir | kaynağı değiştir]

3.017.000 nüfuslu Uruguay’da halkın büyük bölümü (% 83) şehirlerde yaşar. Nüfusun yarıya yakın kısmı (1.260.000) başkent Montevideo’dadır. Salto ve Montevideo dışında başka nüfusu 100.000’i aşan şehir yoktur. Diğer önemli yerleşim merkezleri Paysandu, Mercedes ve Fray Bentos’tur. Bu kentlerin hepsi Uruguay Nehri’nin kenarına kurulmuştur.

Uruguaylıların çoğu son yüzyıllık bir dönemde Avrupa’dan göç edenlerin soyundan gelir. Bunların çoğu İspanyol ve İtalyan asıllıdır. Ayrıca bir miktar Alman, Doğu Avrupa ve İngiliz asıllı vardır. Avrupa asıllılar nüfusun %89’unu teşkil eder. Geri kalan nüfusun %9’u melez, %2’si Afrika asıllıdır. Ülkenin resmi lisanı olan İspanyolca herkes tarafından konuşulur.

İlköğretim mecburi olup, halkın %94’ü okuma-yazma bilmektedir. Ülkede iki üniversite bulunmaktadır. Çoğu Latin Amerika ülkelerinin aksine Uruguay’da çok düşük bir nüfus artışı görülür.

İlgili filmler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Central Intelligence Agency (2016). "Uruguay". The World Factbook. Langley, Virginia: Central Intelligence Agency. 12 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2017. 
  2. ^ "Estimaciones y Proyecciones - Instituto Nacional de Estadística". 22 Mart 2019. 22 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  3. ^ Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento y estructura por sexo y edad ine.gub.uy
  4. ^ a b c d "Uluslararası Para Fonu 2021 GYSİH Tahminleri". Dünya Ekonomi Tahmini. Uluslararası Para Fonu. 9 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2020. 
  5. ^ "GINI index". World Bank. 10 Kasım 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mart 2019. 
  6. ^ "Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı İnsani Gelişme 2020 Raporu" (PDF) (İngilizce). Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı. 15 Aralık 2020. 15 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 15 Aralık 2020. 
  7. ^ Nijman, Jan (2020). Geography: Realms, Regions, and Concepts (20. bas.). Wiley. ISBN 978-1119607410. 
  8. ^ "Climate – Uruguay". Library of Congress Country Studies. 30 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2011. 
  9. ^ "Censos 2011 – Instituto Nacional de Estadistica". Instituto Nacional de Estadística. 12 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ocak 2012. 
  10. ^ "Uruguay: Population Statistics". www.citypopulation.de (İngilizce). 23 Haziran 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ocak 2021.