Latince

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Latince
Latince bir yazıt, Kolezyum, Roma, İtalya
TelaffuzLatince telaffuz: [laˈtiːna]
EtnisiteLatinler
Dil ailesi
DevamıLatin dilleri
Yazı sistemiLatin (Latin alfabesi)
Resmî durumu
Resmî dilKutsal Makam
Bölgesel
  • Antik Çağ: Roma dilbilgisi / söylem okulu
  • Bugün: Papalık Latin Akademisi
Dil kodları
ISO 639-1la
ISO 639-2lat
ISO 639-3lat
Glottologimpe1234[1]
lati1261[2]
Roma İmparatorluğu’nun (MS 117’de) ve Latin konuşmacıların yönettiği bölgeyi (koyu kırmızı) gösteren harita. Latince dışındaki birçok dil imparatorlukta konuşuldu.
Latincenin modern torunları olan Roman dilleri.

Latince, Hint-Avrupa dil ailesinin İtalik koluna ait bir dildir. Latin alfabesinin kökeni Etrüsk alfabesi ile Yunan alfabesine dayanır.

Latince, Roma’nın da yer aldığı Orta İtalya'daki Latium bölgesinin dilidir. Roma Cumhuriyeti’nin yükselişe geçmesiyle İtalya’da, sonra da batı Roma İmparatorluğu'nda egemen dil haline geldi. Latinceden İngilizceye geçen çok sayıda kelime bulunur. Özellikle teoloji, bilim, tıp ve hukuk alanlarındaki birçok terimin kökeni Latinceye (ve Grekçeye) dayanır.

Latincenin günümüze ulaşan en eski örneği, MÖ 7. yüzyıla tarihlenen bir toka üzerine Yunan alfabesi ile yazılmış 5 harflik bir metindir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Yunan edebiyatının temelinde kurulan Latin edebiyatının MÖ 3. yüzyıldaki gelişimiyle birlikte, edebî ya da klasik olarak adlandırılan Latince, Yunanca kelimeler, dil bilgisi ve üslup bilgisinden hayli etkilenmiş yapısıyla, biçimselliği ve zarafetiyle Halk Latincesinden (Vulgar) tümüyle farklı bir görünüme kavuşmuş adeta şiirsel bir dil olmuştur. Bunun sonucunda Klasik Latince tamamen yazı diline ve akademik dile dönüşmüştür. Klasik Latince MÖ 1. yüzyıl ile MS 1. yüzyılın başlarına kadar süren bir dönemde kullanılmıştır.

Latincenin öğrenimi ve öğrenim amacı öteki Batı dillerininkinden farklıdır. Çünkü başka bir Batı dilini öğrenen insan sadece bu dili konuşur ya da dil bilgisini derinleştirerek ilgili kültür hakkında bilgi edinir. Oysa Latince öğrenmekle Batı’nın tüm edebiyatlarının ve edebî türlerinin temel anlamına vakıf olur ve sonradan herhangi bir batı dilini öğrenmede hiç Latince bilmeyen birine göre daha hızlı yol alır.

Latince bugün bir toplumun günlük yaşantısı içinde kullanılmayan bir ölü dil olduğundan kulak dolgunluğuyla veya pratik yöntemlerle öğrenilmesi ve öğretilmesi zor bir dildir. Sistemli bir dil bilgisi öğrenimi ve öğretimi şarttır. Bu tip bir dil bilgisi öğrenimiyse kişinin dil duyarlılığını geliştirir. Ayrıca Batı dillerinin kelime hazinesi, morfolojisi, üslup özellikleri Latinceyle derinden ilişkilidir. Bu dillerin çoğunda hâlâ birçok Latince kelime, deyim ve ifade ya doğrudan ya da birtakım değişikliklerle kullanılmaktadır. Bugün birçok öğrenci, akademisyen ve Katolik din insanı Latinceyi akıcı bir şekilde konuşmaktadır. Dünya çapında ilköğretimde, ortaöğretimde ve yüksek lisans seviyesi eğitim kurumlarında öğretilir. Latince zengin zaman, şahıs ve fiil çekimleri ile son derece bükümlü bir dil özelliği göstermektedir.

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

Harfler
Aa Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Vv Xx Yy Zz
Harflerin okunuşları
a be ke de e f ɡ h i veya y k l m n o p ku r s t u ks ü z

Ses bilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Latince konuşan bir
Latince Almanca konuşularak konuşulur

Latincede bulunan seslerin telaffuzu konusunda elimize ulaşmış herhangi bir veri bulunmamaktadır. Telaffuz konusunda edindiğimiz bilgiler ise ancak rekonstrüksiyon yöntemiyle elde edilir. Rekonstrüksiyon yönteminin yararlandığı kaynaklar ise antik yazarların telaffuzları, antik etimoloji eserleri, yazım hataları ve diğer dillerdeki Latince kökenli sözcüklerin telaffuzlarıdır.

Ünsüzler

dudaksıl dişsel damaksıl art damaksıl gırtlaksıl
plain dudaksıl
patlamalı ötümlü b d ɡ ɡʷ
ötümsüz p t k
sızıcı ötümlü z
ötümsüz f s h
genizsil m n (ŋ)
rotik r
yarı ünlü l j w

Eski ve Klasik Latincede büyük ve küçük harfler bulunmamaktadır. Harflerin çoğu da günümüzdeki kullanılan şekillerine benzemektedir. Latincede çift ünsüzler uzun bir şekilde sesletilir. Ünsüzlerin sesletimleri aşağıdaki tabloda bulunmaktadır:

Latince yazı

birim

Latince

ses

İngilizceden örneklerle telaffuzlar
c, k [k] sky (gök) sözcüğünde olduğu gibi sert ama central (merkez), social (sosyal) sözcüklerinde olduğu gibi yumuşak değil.
t [t] stay (kalmak) sözcüğünde olduğu gibi, nation (ulus) sözcüğündeki gibi değil.
s [s] say (söylemek) sözcüğünde olduğu gibi ama rise (yükselmek, artmak) ve issue (sorun, mesele) sözcüklerindeki gibi değil.
g [ɡ] good (iyi) sözcüğündeki gibi sert ama gem (mücevher) sözcüğündeki gibi yumuşak değil.
[ŋ] sing (şarkı) sözcüğünde olduğu gibi.
n [n] man (insan, insanoğlu) sözcüğündeki gibi.
[ŋ] c, x ve g seslerinden önce sing (şarkı) sözcüğünde olduğu gibi.
l [l] Çift l sesinden ve i sesinden önce link (bağlantı) sözcüğünde olduğu gibi.
[ɫ] Diğer tüm durumlarda, bowl (kase) sözcüğünde olduğu gibi.
qu [kʷ] quick (hızlı) sözcüğündeki gibi ama antique (antik) sözcüğündeki gibi değil.
u [w] Bazen bir hecenin başında veya g ve s sesinden sonra, wine (şarap) sözcüğünde olduğu gibi ama vine (asma) sözcüğündeki gibi değil.
i [j] Bazen bir hecenin başında yard (bahçe) sözcüğünde olduğu gibi ama just (henüz) sözcüğünde olduğu gibi değil.
[jj] Ünlü sesler arasında çift olarak sesletilir, toy yacht (oyuncak gemi) gibi.
x [ks] c+s seslerinin birleşimidir, axe (balta) sözcüğünde olduğu gibi ama example (örnek) sözcüğündeki gibi değil.

Ünlüler

ön merkez arka
dar [iː ɪ] [ʊ uː]
orta [eː ɛ] [ɔ oː]
geniş [a aː]

Klasik Latincede ⟨U⟩ sesi ünlü bir sesi karşılamak için kullanılmak istense bile ⟨V⟩ şeklinde yazılır. ⟨Y⟩ ise alıntı Yunanca sözcüklerdeki ipsilon sesini karşılar. Fakat bu ses, bazen i bazen u şeklinde telaffuz edilir. Ayrıca bu ses yanlışlıkla benzer anlamlara sahip Yunanca sözcüklerle karıştırılarak Latinceye özgü kelimelerde bile kullanılmıştır.

Klasik Latincede de uzun ünlü ve kısa ünlü ayrımı vardır. ⟨I⟩ sesi haricinde uzun ünlüler, üstlerine onların uzun bir şekilde sesletileceğini belirten ve yazıda < ´ > şeklinde gösterilen bir işaret alırlar. Uzun İ sesi ise kalın I şeklinde yazılmıştır. Modern metinlerde ise uzun ünlüler üzerlerine yazıda uzun bir çizgi şeklinde gösterilen uzatma işareti alırlar: ⟨ā ē ī ō ū⟩. Kısa ünlüler ise çengelsi bir şekilde gösterilen kısaltma işareti alırlar: ⟨ă ĕ ĭ ŏ ŭ⟩

Kelime sonundaki ⟨m⟩ ve herhangi bir ünlü ses, ⟨s⟩ veya ⟨f⟩ sesinden önce yer alan ⟨n⟩ sesi ve bir ünlü ses, uzun ve genizsil(nazal) bir şekilde sesletilir.

Latince ünlü seslerin sesletimleri
Latince

yazıbirim

Latince

ses

Telaffuzlar
a [a] Kısa <a> sesidir, cut (kesmek) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
[aː] Uzun <a> sesidir, father (baba) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
e [ɛ] Kısa <e> sesidir, pet (evcil,evcil hayvan) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
[eː] Uzun <e> sesidir, they (onlar) zamirindeki e-y olarak sesletilir.
i [ɪ] Kısa <i> sesidir, sit (oturmak) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
[iː] Uzun <i> sesidir, machine (makine) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
o [ɔ] Kısa <o> sesidir, sort (sıralamak) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
[oː] Uzun <o> sesidir, holy (kutsal) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
u [ʊ] Kısa <u> sesidir, put (koymak) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
[uː] Uzun <u> sesidir, true (doğru) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
y [ʏ] Kısa <u> veya <i> olarak sesletilir, Almanca Stück (parça) sözcüğünde olduğu gibi.
[yː] Uzun <u> veya <i> olarak sesletilir, Almanca früh (erken) sözcüğünde olduğu gibi.

Çift ünlüler

Klasik Latincede birkaç tane çiftünlülü ses bulunur. Bu sesler arasında en yaygını ⟨ae au⟩ sesleridir. ⟨oe⟩ sesine nadir rastlanır, ⟨ui eu ei ou⟩ sesleri ile çok nadir karşılaşılır. En azından bu durum Latinceye özgü kelimelerde görülür.

Eski Latincede çok daha fazla çiftses bulunmaktadır. Fakat bu seslerin çoğu Klasik Latincede uzun seslere dönüşmüştür. Eski Latincedeki ⟨ai⟩ ve ⟨āī⟩ Klasik Latincede ⟨ae⟩ olmuştur. Eski Latince ⟨oi⟩ ve ⟨ou⟩ Klasik Latincede birkaç sözcük dışında ⟨ū⟩ sesine dönüşmüştür. Bahsedilen ses değişimlerine aynı kökten gelen farklı sözcüklerde bile rastlanır.

Erken Eski Latincedeki ⟨ei⟩ sesi ise Klasik Latincede ⟨ī⟩ sesine evrilmiştir.

Başlangıç seslerine göre sınıflandırma
ön arka
dar ui /ui̯/
orta ei /ei̯/eu/eu̯/ oe /oe̯/ou /ou̯/
geniş ae /ae̯/au /au̯/

Dil bilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Latince sentetik ve bükümlü bir dildir. Çekimler sık sık kelime sonunda değişir fakat özellikle fiillerde olmak üzere çok kompleks olabilir.

Latincede belirlilik artikelleri bulunmaz. Hem belirli hem de belirsiz durumlar aynı şekilde yazılır.

Latincede sözdizimi özne-nesne-yüklem şeklindedir. Fakat her zaman bu sözdizimi uygulanmaz. Şiirde ihmal edilebilir.

Latincede sıfatlar isimlerden hem önce hem de sonda gelebilir. Fakat bazı sıfatlarda isimden önce gelir.

Fiiller[değiştir | kaynağı değiştir]

Fiillerin çekimleri fiil çekimidir, düzenli fiiller 4 ana çekime girerler.

Fiiller şahıs, çokluk, zaman, çatı (etken, edilgen) ve kıp (şart, dilek gibi) şeklinde çekimlenir.

Latincede altı zaman bulunur: şimdiki, hikâye birleşik, bitmişlik, geçmiş zamanın hikâyesi, gelecekte bitmişlik.

Latincede etken ve edilgen çatı vardır.

Latincede istek, bildirme, emir, mastar gibi kipler bulunur.

İsimler[değiştir | kaynağı değiştir]

İsimlerin (özel isimler de dahil), zamirlerin ve sıfatların çekimleri isim çekimidir ve Latincede isimler 5 çekim dizisine girebilirler.

İsimler çokluk ve hâl eki alırlar.

İsimlerin aldığı hâl ekleri şunlardır: yalın, seslenme, belirtme, tamlayan, yönelme, çıkma. Ayrıca bazı isimlerde çıkma durum eki de görülür.

İsimler üç cinsiyete çekimlenebilir: eril, dişil ve nötr.

İsimler iki çokluk durumu şeklinde çekimlenebilir: tekil ve çoğul.

Birinci çekim[değiştir | kaynağı değiştir]

Birinci isim çekimi genelde femina,feminae f.('dişi,kadın') vita,vitae f. ('yaşam') gibi dişil ve nadiren propheta,prophetae m.('peygamber') gibi eril isimler içeren bir çekim grubudur. Bu gruptaki kelimelerin kökleri genel olarak a ile biter. Latince isimlerin hangi çekime ait olduklarını anlamak için o ismin yalın hâli (nominativus) -in hâli (genitivus) bilinmelidir.

Birinci çekim tablosu[değiştir | kaynağı değiştir]
Tekil Çoğul
Nominativus

(yalın hâl)

-a -ae
Vocativus

(seslenme hâli)

Accusativus

(-i hâli)

-am -as
Genitivus

(-in hâli)

-ae -arum
Dativus

(-e hâli)

-is
Ablativus

(-den hâli)

-a
örnekler
persona,personae (f.)

kişi,şahıs

propheta,prophetae (m.)

peygamber

Tekil Çoğul Tekil Çoğul
Nominativus

(yalın hâl)

persona personae propheta prophetae
Accusativus

(-i hâli)

personam personas prophetam prophetas
Genitivus

(-in hâli)

personae personarum prophetae prophetarum
Dativus

(-e hâli)

personis prophetis
Ablativus

(-den hâli)

persona propheta

İkinci çekim[değiştir | kaynağı değiştir]

İkinci çekim isimleri genelde vir,viri m. ("adam,erkek") bellum,belli n. gibi nötr ve eril isimlerden oluşur. Çok küçük bir azınlığı dişildir. Nötr isimlerin accusativus (-i hâli) ile nominativus (yalın hâli) aynıdır. Eril isimler genelde -us ile nötr isimler ise genelde -um ile biter. Bazı yaygın eril isimler -er ile bitebilir.

ikinci çekim tablosu
Tekil Çoğul
Eril Nötr Eril Nötr
Nominativus

(yalın hâli)

-us -um -i -a
Vocativus

(seslenme hâli)

-e
Accusativus

(-i hâli)

-um -os
Genitivus

(-in hâli)

-i -orum
Dativus

(-e hâli)

-o -is
Ablativus

(-den hâli)

örnekler
vir,viri (m.)

erkek,adam

verum, veri (n.)

gerçek,doğru

servus,servi (m.)

köle,hizmetkâr

Tekil Çoğul Tekil Çoğul Tekil Çoğul
Nominativus

(yalın hâl)

vir viri verum vera servus servi
Vocativus

(seslenme hâli)

serve
Accusativus

(-i hâli)

virum viros servum servos
Genitivus

(-in hâli)

viri virorum veri verorum servi servorum
Dativus

(-e hâli)

viro viris vero veris servo servis
Ablativus

(-den hâli)

Üçüncü çekim[değiştir | kaynağı değiştir]

Üçüncü çekim en büyük çekim olup her cinsten isim barındırır.

Ünsüz harf köklü isimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu isimlerin çekimini bulmak için hem nominativus (yalın) hem de genitivus (-in hâli) hâlini bilmek gereklidir. İsmin kökünü bulmak için genitivus hâlindeki sonundan -is eki çıkarılır. Örnek olarak rex,regis m. ('kral') isminin nominativus (yalın) hâli rex olmasına rağmen genitivus (-in hâli) regis'tir Regis kelimesinden -is ekini çıkarılırsa rex isminin kökünün reg- olduğu bulunur. Başka örnekler salvator,salvatoris m. ('kurtarıcı') isminin kökü salvator-, nomen,nominis n. ('isim,ad') ismini kökü nomin-, religio,religionis f. ('din,inanç')kelimesinin kökü religion- olduğu bulunur. Kök bulundukan sonra hâle göre çekim yapılır.

Ünsüz harf köklü ismler çekim tablosu
Eril Ve Dişil Nötr
Tekil Çoğul Tekil Çoğul
Nominativus

(Yalın hâli)

(-s) -es - -a
Accusativus

(-i hâli)

-em
Genitivus

(-in hâli)

-is -(i)um -is -(i)um
Dative

(-e hâli)

-i -ibus -i -ibus
Ablativus

(-den hâli)

-e -e
Örnekler
revelatio,revelationis(f.)

vahiy

os,ossis (n.)

kemik

rex,regis (m.)

kral

Tekil Çoğul Tekil Çoğul Tekil Çoğul
Nominativus

(yalın hâli)

revelatio revelationes os ossa rex reges
Accusativus

(-i hâli)

revelationem regem
Genitivus

(-in hâli)

revelationis revelationum ossis ossuum regis regum
Dativus

(-e hâli)

revelationi revelationibus ossi ossibus regi regibus
Ablativus

(-den hâli)

revelatione osse rege
Dördüncü çekim[değiştir | kaynağı değiştir]

Dördüncü çekim isimleri genellikle eril isimlerden oluşan bir gruptur. Genellikle -us ile biterler ama ikinci çekim isimleriyle karıştırılmamalılardır. Domus,domus m. gibi isimler örnek olarak gösterilebilir.

-us ile biten isimler -u ile biten isimler
Tekil Çoğul Tekil Çoğul
Nominativus

(yalın hâli)

-us -us -u -ua
Accusativus

(-i hâli)

-um
Genitivus

(-in hâli)

-us -uum -us -uum
Dativus

(-e hâli)

-ui -ibus -u -ibus
Ablativus

(-den hâli)

u
Manus,manus f.

el

cultus,cultus m.

tarikat

Tekil Çoğul Tekil Çoğul
Nominativus

(yalın hâli)

manus manus cultus cultus
Accusativus

(-i hâli)

manum cultum
Genitivus

(-in hâli)

manus manuum cultus cultuum
Dativus

(-e hâli)

manui manibus cultui cultibus
Ablativus

(-den hâli)

manu cultu

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Imperial Latin". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  2. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Latin". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 

 İşbu madde Rukiye Öztürk tarafından CC BY-SA 3.0 lisansı altında yayımlanan metin içermektedir.