Güney Amerika

Vikipedi, özgür ansiklopedi

South America (orthographic projection).svg

Güney Amerika, Amerika'nın güneyinde bulunan bir kıta. Güney Yarımküre'de bulunmasına rağmen topraklarının küçük bir kısmı Kuzey Yarımküre'de yer almaktadır. Büyük Okyanus'un doğusunda, Atlas Okyanusu'nun batısında, Kuzey Amerika'nın güneyinde ve Antarktika'nın kuzeyinde bulunur. Güney Amerika, 17.840.000 km karelik bir yüzölçümüne sahiptir. Dünya yüzeyinin yaklaşık olarak %3,5'ini kaplamaktadır. 2005 yılına göre nüfusu 371.000.000'dan fazladır. Güney Amerika kıtalar arası yüzölçümü sıralamasında dördüncü ve nüfusta beşincidir. And Dağları, Angel Şelalesi, Amazon Nehri, Atakama Çölü, Amazon Ormanları ve Machu Picchu, Güney Amerika'da bulunmaktadır.

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Güney Amerika'da MÖ 16.500'e kadar dayanan bir insan varlığının bulunduğu arkeolojik kazılarla doğrulanmıştır. Amazon Ormanları'nda ise MÖ 10.000'de kalıcı bir nüfusun bulunduğu düşünülmektedir. Bu nüfusun avcılık, toplayıcılık ve tarımla uğraştığına dair kanıtlar bulunmuştur. Norte Chico, Canari, Chibca, Muisca, Chachapoya, Chavin, Moche, İnka, Aravak ve Karib toplulukları[1] bölgenin keşfedilmesine kadar çeşitli medeniyetler kurmuştur. İspanya ve Portekiz'in yaptığı anlaşmalarla bölgeyi planlı bir şekilde sömürmesiyle bu topluluklar büyük ölçüde yok olmuştur. 1500'de İspanya Orta Amerika'yı hakimiyeti altına almıştır. 1550'de İspanya Kolombiya'da, Portekiz ise Brezilya'da güç kazanmıştır. 1650'de İngiltere, Fransa ve Hollanda da bölgede keşifler gerçekleştirmiştir. 1800'de Güney Amerika tamamen sömürge haline getirilmiştir.

1810'da Simon Bolivar liderliğinde Güney Amerika'daki birçok ülkede isyanlar başlamıştır. 1811'de Paraguay, 1818'de Şili, 1819'da Kolombiya, 1821'de Peru, 1822'de Brezilya ve 1825'te Bolivya bağımsızlığını kazanmıştır. İspanya ve Portekiz bölgeden tamamen çekilmek zorunda kalmıştır. İngiltere, Fransa ve Hollanda ise bazı bölgelerde hakimiyetlerini devam ettirmiştir. 1825'te Brezilya ve Rio de la Plata arasında yaşanan güç mücadeleleri sonucunda iki ülke arasında savaş çıkmıştır. Böylece Güney Amerika'da bağımsızlığını kazanan ülkeler arasındaki çatışmalar başlamıştır. 1828'de Kolombiya ve Peru arasında savaş çıkmıştır. 1836'da ise Şili ve Arjantin, Peru-Bolivya Konfederasyonu'na savaş ilan etmiştir. 1870'e kadar devam eden bu çatışmalar, Güney Amerika'nın büyük ölçüde bölünmesine neden olmuştur.

1870'ten 1910'a kadar yaşanan güç mücadeleleri nedeniyle çatışmalar devam etmiştir. 1917'de Brezilya, İtilaf Devletleri'nin yanında I. Dünya Savaşı'na katılmıştır. Akdeniz'e birkaç gemi göndererek İngiltere ve Fransa'nın deniz kuvvetleriyle birlikte hareket etmişlerdir. 1942'de II. Dünya Savaşı'na katılan Brezilya, İtalya'ya yapılan çıkarmaya destek göndermiştir. 1947'de başlayan Soğuk Savaş, çatışmaların yeniden artmasına neden olmuştur. Bolivya, Kolombiya, Peru ve Paraguay'da birçok isyancı grup ortaya çıkmıştır. 1982'de ise Arjantin ve İngiltere arasında Falkland Savaşı gerçekleşmiştir. 1990'da Soğuk Savaş'ın etkileri azalmaya başlamıştır. Güney Amerika'daki ülkeler demokratik yönetimlere geçmiştir. 2000'den sonra bazı ülkelerde dış borçların artması üzerine ekonomik krizler yaşanmıştır.

Güney Amerika'nın uzaydan görünümü (NASA)

Ülkeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke Yüzölçümü (km²) Nüfus
(2002)
Nüfus yoğunluğu
(km² başına)
Arjantin 2,766,890 37,812,817 14
Bolivya 1,098,580 8,445,134 7.7
Brezilya 8,511,965 176,029,560 21
Şili 756,950 16,800,000 20
Kolombiya 1,138,910 41,008,227 36
Ekvador 283,560 13,447,494 47
Fransız Guyanası 91,000 182,333 2.0
Guyana 214,970 698,209 3.2
Paraguay 406,750 5,884,491 14
Peru 1,285,220 27,949,639 22
Surinam 163,270 436,494 2.7
Uruguay 176,220 3,386,575 19
Venezuela 912,050 24,287,670 27
Toplam 17,806,335 235,006 24.4

1 Bu ülkelerin hem Güney Amerika hem de Kuzey Amerika'da sınırları var.

(Güney Georgia ve Güney Sandwich Adaları kalıcı nüfusu bulunmadığı için tabloda yer almamaktadır.)

Güney Amerika Siyasi Haritası

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]