Moritanya

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Moritanya
Arapçaالجمهورية الإسلامية الموريتانية
al-Dschumhūriyya al-islāmiyya al-mūrītāniyya (Arapça)
FransızcaRépublique islamique de Mauritanie (Fra.)
Moritanya İslam Cumhuriyeti
Slogan
شرف إخاء عدل   (Arapça)
(Türkçe: Onur, Kardeşlik, Adalet)
Moritanya haritadaki konumu
Moritanya konumu
Başkent Nuakşot
Resmî diller Arapça1
Hükûmet İslam Cumhuriyeti
• Devlet Başkanı
Muhammed Veled Gazvani
• Başbakan
Muhammed Uld Bilal
Tarihçe  
• Bağımsızlık
28 Kasım 1960
• Su (%)
0.03
Nüfus
• 2018 tahminî
4.403.313
• 2013 sayımı
3.537.368[1]
• Yoğunluk
3,4/km2 (8,8/sq mi)
GSYİH (SAGP) 2018 tahminî
• Toplam
18.117 milyar $ [2] (134.)
• Kişi başına
4.563 $ [2] (140)
GSYİH (nominal) 2018 tahminî
• Toplam
5.200 milyar $ [2] (154.)
• Kişi başına
1.309 $ [2] (149.)
Gini (2008) 40.5[3]
orta
İGE (2018) artış 0.527[4]
düşük · 161.
Para birimi Ugiya (MRO)
Zaman dilimi UTC+0
• Yaz (YSU)
UTC+0 (not observed)
Trafik akışı sağ
Telefon kodu 222
İnternet alan adı .mr
1Moritanya Anayasası 6. Madde: Ülkenin ulusal dilleri Arapça, Pölce, Volofca ve Soninkece; ülkenin resmî dili ise Arapçadır

Moritanya ya da resmî adıyla Moritanya İslam Cumhuriyeti, Afrika kıtasının batısında yer alan bir ülkedir. Ülkenin sınır komşularını (kuzeyden saat yönünde ilerlendiğinde) Fas tarafından ilhak edilen Batı Sahra ile aynı bölge üzerinde Polisario tarafından tek taraflı bağımsızlığı ilan edilen Sahra Demokratik Arap Cumhuriyeti, Cezayir, Mali ve Senegal oluşturmaktadır. Bunun haricinde ülkenin batısında Atlas Okyanusu yer almaktadır. Ülkenin başkenti Nuakşot'tur.

Ülke ismi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkenin ismi olan mūrītāniyya Berberi köklere sahip olan geçmiş dönemlerde Berberi bir krallık olan Mauretania'ya da ismini veren Morolar'dan gelmektedir. Maure kelimesinin Fenikece bir kelime olan mahurim (Türkçe: batının adamı) kelimesinden geldiği tahmin edilmektedir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Erken tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Beşinci yüzyıl ile yedinci yüzyıl arasında, Kuzey Afrika'dan Berberi kabilelerin göç etmesiyle bugünkü Moritanya'nın asil sakinleri ve Soninkelerin ataları olan Bafourlar yerlerinden oldu. Bafourlar asıl olarak tarımla uğraşıyorlardı ve Sahra halkları içinde geleneksel göçebe yaşamı terkeden ilk halk da onlardır. Sahra yavaş yavaş kurumaya devam ederken güneye yöneldiler. Bafourları Sahra'nın orta kesimlerinde yaşayanlar izledi. Batı Afrika'ya göç ettiler, ancak 1076'da İslamı yaymayı kendilerine amaç edinmiş savaşçı Murabıtlar hücuma geçerek dönemin Gana İmparatorluğu'nu ele geçirdiler. Sonraki 500 yıl boyunca Araplar yerel halkın (Berberi ve diğerleri) direnişini bastırarak Moritanya'ya hakim oldular.

Moritanya'da 1644-1674 yılları arasındaki savaşlarda Beni Hasan aşiretinin (Hassaniler) öncülüğündeki Yemenli Arapları bölgeden çıkarma girişimleri başarısızlıkla sonuçlandı. Beni Hasan aşiretinin soyundan gelenler, yani Hassaniler, buradaki Mağrib toplumunun bir anlamda üst sınıfını oluşturdular. Günümüzde ülkedeki birçok Berberi kavim Yemen soyundan geldiklerini iddia etse de buna pek az kanıt bulunabilmiştir.

Fransız hâkimiyeti ve bağımsızlık sonrası dönem[değiştir | kaynağı değiştir]

Fransızlar, 1800'lerin sonlarından itibaren bölgeyi, bugünkü Moritanya topraklarını kolonisi haline getirdi. Moritanya 1920'den itibaren sekiz eyaletten oluşan Fransız Batı Afrikası'nın bir eyaleti oldu. Moritanya'nın 1960 yılında bağımsızlığını elde etmesiyle başkent Nuakşot kuruldu.

Bağımsızlıkla beraber siyah Afrikalı kavimler (Haalpulaar, Soninke, ve Wolof), kalabalık gruplar halinde ülkelerine döndüler. Fransızca eğitim öğretimden geçmiş bu kavimler yeni devlet yönetiminde söz sahibi oldular, orduda yer aldılar. Bir yandan Fransızlar, güneydeki en uzlaşmaz kavimlerden biri olarak görülen Hassanileri bastırma faaliyetlerinde bulunurken bir yandan da iktidar dengeleri değişti, bu durum güneyde yaşayanlarla Mağrib halk arasında yeni bir anlaşmazlığa temel oluşturdu. Geçmişte köle olan ama Araplaştırılmış ve Mağrib toplumu içinde alt sınıfta kabul edilen Haratinler yer alıyordu. Mağribler arasında Moritanya'yı bir Arap ülkesi olarak görenlerle bölgenin Mağrip kökenli olmayan asıl sakinlerinin baskın bir rol üstlenmesini isteyenler ayrıştı.

Etnik anlaşmazlıklar 1989'da yaşanan iç çatışmalarla doruk noktaya ulaşsa da o zamandan bu yana yatışmış görünüyor. Etnik gerginlikler ve hassas bir konu olan kölelik, geçmişte olduğu kadar hala siyasi tartışmaların merkezinde yer alıyor. Moritanya'da birçok grup ülkeyi daha çoğulcu ve çeşitliliğe önem veren bir yer haline getirme yolunda çabalarını sürdürüyor. 5 Ağustos 2008 yılında askerî darbe yaşanmıştır.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Moritanya 1,030,631 kilometrekarelik yüzölçümüyle dünyanın 29. en büyük ülkesidir. Ülkenin toplamda sahip olduğu 5.002 km'lik kara sınırından 460 km'si Cezayir, 2.236 km'si Mali, 742 km'si Senegal ve 1.564 km'si ise Batı Sahra oluşurken, ülkenin ayrıca Atlas Okyanusu'na da 754 km'lik sahil şeridi bulunmaktadır.

Ülkenin büyük bölümü düzlüklerden oluşur, merkezi bölgelerde bazı tepeler vardır. En yüksek noktası 915 m ile Kediet İclil'dir.[5] Topraklarının yalnızca %0.2'si tarıma elverişlidir. Aşırı otlatma, ormanların tahrip edilmesi ve toprak erozyonu, kuraklıklarla da birleşerek ülkede önemli bir sorun olan çölleşmeye yol açmaktadır. Ülkenin tek daimi akarsuyu olan Senegal Nehri'nden uzak bölgelerde temiz su kaynakları azdır.

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Çöl iklimi etkisi altındaki ülkede hava yıl boyunca sıcak, yağışsız ve tozludur.[5][6] Kurak iklimin etkisindeki ülkeye serinlik Kanarya Akıntısı ile gelmekte, bu akıntı ile kıyı bölgelerinde yoğun sis görülebilmektedir. Ülkenin kuzey kesimlerinde yağışlar genellikle kış aylarında görülmekte olup, bu yağışlar da genel itibarıyla yıllık 100 mm'nin altında gerçekleşmektedir. Ülkenin uç güney kesimlerinde ise bu miktar çoğu Temmuz-Ekim arası olmak üzere yıllık 300 mm ile 400 mm arasında gözlemlenmektedir. Ülke genelinde sıcaklıklar Ocak ayında 20-24 °C arası, Temmuz ayında ise 30-34 °C arası ölçülmekte olup, yaz aylarında 50 °C varan yüksek sıcaklıklar ölçülebilmektedir.

Bitki örtüsü ve yaban hayat[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkenin güneyinde yer alan Sahel kuşağında dikenli çalılar, otlar ve Akasya ağaçları hakim bir konumda iken, kuzey kesimlerinde çöl hakimdir.Sénégal Nehri boyunca aralıklarla Baobab, Rafya, Palmiye gibi ağaç türleri yer almaktadır. Ülkenin kıyı kesimlerinde tuzlu bataklıklar gözlemlenmektedir.

Ülke yaban hayat açısından farklı türlere ev sahipliği yapmaktadır. Moritanya ovalarında antilop, fil ve sırtlangiller ailesine mensup hayvanlar gözlemlenebilmektedir. Çölün hakim olduğu bölgelerde ise ceylan, deve kuşu, düğmeli domuz, pars ve Afrika yaban kedisi kendilerine yaşam alanı bulabilmektedir. Bunların haricinde Moritanya'da Nil timsahı da gözlemlenmiştir.

Nüfus yapısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Başkent Nuakşot'ta balık pazarı

Moritanya'da son olarak 2013 yılında gerçekleştirilen resmi sayım sonuçlarına göre 3.537.368 nüfus tespit edilmiştir. 2018 tahmini sayım sonuçlarına göre ise 3,840,429 nüfus belirlenmiştir.

Moritanya genç bir nüfusa sahip olup, 2018 tahmini verilerine göre nüfusun %58,02'si 0-24 yaş aralığındadır. Ülkenin sadece %3,81'i 65 yaş ve üzerindedir.[7] Ülkenin genel nüfusunu 0-14 yaş grubu %38.24 (erkek 737,570/kadın 730,969), 15-24 yaş grubu %19.78 (erkek 372,070/kadın 387,375), 25-54 yaş grubu %33.44 (erkek 595,472/kadın 688,620) , 55-64 yaş grubu %4.74 (erkek 82,197/kadın 99,734) ve 65 yaş ve üzeri grup %3.81 (erkek 62,072/kadın 84,350) oranlarında oluşturmaktadır.

Şehirde yaşayanların oranı 2019 verilerine göre %54,5 olan ülkede, nüfusun yıllık artış oranı 2018 tahmini verilerine göre %2,14 düzeyindedir.[7]

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkenin tek resmî dili Arapçadır. Ülkede Mağrip Arapçası'nın lehçesi olan Hasaniye Arapçası konuşulmaktadır. Bunun haricinde ulusal dil olarak kabul göre Pölce, Volofca ile Mande dil ailesi üyesi Soninkece de yerel olarak konuşulmaktadır.

Ülkenin Fransa'nın sömürgesi olduğu süreçte resmî dil olan Fransızca günümüzde iş, eğitim ve ticarette kullanılmakta olup, okullarda Arapçanın yanında ikinci eğitim dili konumundadır.

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkede hakim olan din İslamdır. Moritanya nüfusunun büyük çoğunluğu bu dinin Sünni mezhebine göre yaşamını sürdürmektedir. Ülke genelinde diğer dinlere inananların oranı yok denecek kadar düşük konumda bulunmaktadır.

Demografik Yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkenin en büyük çoğunluğunu %70'lik bir oran ile Morolar oluşturur. Ülkenin geri kalan kısmı ise %10 Halpular, %10 Voloflar, %4.5 Soninkeliler, %3 Bambaralar ve %0.4 İmragenler'den oluşur.[8]

İdari yapılanma[değiştir | kaynağı değiştir]

Moritanya'nın bölgeleri

Moritanya kendi içerisinde en üst idari yapılanma olarak on iki tanesi bölge, bir tanesi de başkent bölgesi olmak üzere 13 bölgeye ayrılmıştır.

  1. Adrar (Atar)
  2. Assaba Bölgesi (Kiffa)
  3. Brakna Bölgesi (Aleg)
  4. Dakhlet Nouadhibou Bölgesi (Nouadhibou)
  5. Gorgol Bölgesi (Kaédi)
  6. Guidimaka Bölgesi (Sélibaby)
  7. Hodh Ech Chargui Bölgesi (Néma)
  8. Hodh El Gharbi Bölgesi (Aioun el Atrouss)
  9. Inchiri Bölgesi (Akjoujt)
  10. Nuakşot (Başkent bölgesi)
  11. Tagant Bölgesi (Tidjikja)
  12. Tiris Zemmour Bölgesi (Zouérate)
  13. Trarza Bölgesi (Rosso)

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "1: Répartition spatiale de la population" (PDF). Recensement Général de la Population et de l'Habitat (RGPH) 2013 (Fransızca). National Statistical Office of Mauritania. Temmuz 2015. s. v. Erişim tarihi: 20 Aralık 2015. [ölü/kırık bağlantı]
  2. ^ a b c d "Mauritania". International Monetary Fund. 22 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Haziran 2020. 
  3. ^ "Gini Index". World Bank. 9 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mart 2011. 
  4. ^ "Human Development Report 2019" (PDF) (İngilizce). United Nations Development Programme. 10 Aralık 2019. 22 Mart 2017 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Aralık 2019. 
  5. ^ a b Background Note: Mauritania 2 Eylül 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (ABD Dışişleri Bakanlığı) Erişim tarihi: 8 Ocak 2012.
  6. ^ Mauritania 24 Aralık 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (CIA World Factbook) Erişim: 8 Ocak 2012.
  7. ^ a b "Africa :: Mauritania — The World Factbook - Central Intelligence Agency". www.cia.gov. 12 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2020. 
  8. ^ (PDF) https://web.archive.org/web/20200830155621/https://www.deik.org.tr/uploads/moritanya-d7c.pdf. 30 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.  Eksik ya da boş |başlık= (yardım)

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Wikimedia Atlas'da Moritanya Wikivoyage-Logo-v3-tr.svg Vikigezgin'de Moritanya gezi rehberi